De Inlichtingen- en Opsporingsdienst (IOD) van de NVWA bindt de strijd aan met de ondermijnende criminaliteit, waarbij criminelen misbruik maken van reguliere maatschappelijke structuren.

Wat zagen we in 2017?

Bij de overheid is er steeds meer aandacht voor ondermijnende criminaliteit. Bij deze vorm van criminaliteit zijn onder- en bovenwereld nauw met elkaar verbonden. Criminelen maken misbruik van reguliere maatschappelijke structuren, bijvoorbeeld het gebruik van vergunningen en erkenningen, en bevinden zich met hun activiteiten ook op de onderwerpen waar de NVWA als handhavende autoriteit haar rol heeft. Ondermijning brengt risico's voor de voedsel- en productveiligheid met zich mee en schaadt het consumentenvertrouwen.

De IOD doet strafrechtelijk onderzoek op de verschillende onderwerpen (domeinen) die onder het toezicht van de NVWA staan. Denk aan grootschalige fraude met voedsel of met mest. De IOD heeft daarvoor opsporingsbevoegdheden die collega's van toezicht niet hebben. Rechercheurs van de IOD ontvangen daarom signalen vanuit toezicht: 'We vermoeden dat er iets niet in de haak is, maar we kunnen er de vinger niet achter krijgen' en uit de branche zelf: 'Rotte appels, die het imago van de branche schaden, horen hier niet thuis'.

De NVWA heeft in 2017 gerapporteerd over de risico's in de zuivelketen. De IOD nam het hoofdstuk fraude voor haar rekening. 1 van de bevindingen is dat sommige melkveehouders sjoemelden met de grootte van hun landbouwareaal om meer mest kwijt te kunnen. Ook zag de IOD vervalsingen van documenten van mestvervoer om financieel gewin te behalen. Intermediaire partijen spelen hierin soms een dubieuze (advies)rol.

De komende jaren verschijnen voor een aantal productieketens waarop de NVWA toeziet fraudeanalyses van de IOD, als onderdeel van een integrale analyse van de ketens. Met behulp daarvan kan de NVWA risicogerichter inspecteren.

In het belang van opsporing en vervolging kan in dit verslag niet concreet over opsporingsonderzoeken gerapporteerd worden. Veel onderzoeksactiviteiten die in 2017 zijn gestart lopen nog.

"Meer aandacht voor fraude met overheidssubsidies"

"Dergelijke fraude kan het publieke draagvlak voor het geven van subsidies ondermijnen", zegt Lysbeth van Brederode (IOD). Ze heeft subsidiefraude in portefeuille. "Als er op grote schaal gerommeld wordt met gemeenschapsgelden - want dat zijn overheidssubsidies - tast dat de geloofwaardigheid van het systeem aan."

Er is binnen de overheid steeds meer aandacht voor dit probleem. Een paar jaar geleden werd er meer gestuurd op een verlaging van de uitvoeringskosten van de overheid en een vermindering van de administratieve lasten voor ondernemers. Daarbij was er minder aandacht voor controle op rechtmatig gebruik van subsidies. "Onze inspanningen lopen langs 2 sporen. Aan de ene kant onderzoeken we fraude met bestaande regelingen, met als insteek 'misdaad mag niet lonen'. Dit heeft ook een afschrikwekkend effect voor potentiele fraudeurs. Onderzoek wordt uitgevoerd door (financiële) rechercheurs, die complexe malafide constructies kunnen doorzien. Aan de andere kant adviseren we preventief: hoe kunnen subsidieverstrekkers hun regelingen en voorwaarden zo inrichten dat de kans op fraude minimaal wordt. Zorg er bijvoorbeeld voor dat een regeling maar op 1 manier te interpreteren is. Dat voorkomt dat er ruimte ontstaat waar slechtwillenden misbruik van kunnen maken. Vaak zijn subsidieregelingen feitelijk stimuleringsregelingen om bedrijven aan te moedigen te innoveren of energiezuiniger te werken. Meestal is de subsidie een vergoeding van een deel van de gemaakte kosten, al dan niet via fiscale regelingen. Hoe kun je als subsidieverstrekker goed inzicht krijgen in die kosten? Worden ze ook daadwerkelijk gemaakt? Hoe voorkom je dat een aanvrager een valse begroting kan indienen? Bestaat er een onderliggend businessplan?"

De subsidieverstrekker is de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) die regelingen voor de ministeries van EZK en LNV uitvoert voor de NVWA-doelgroep. "Onze samenwerking om regelingen fraudebestendig te maken, wordt steeds intensiever. In het begin was dat even zoeken naar de goede vorm. De collega's van RVO hebben een servicegerichte instelling naar de ondernemer. Wij van de IOD zijn uit de aard van ons vak wat wantrouwender ingesteld. Samen komen we al snel tot adviezen voor aanpassing van voorwaarden in subsidieregelingen. Zo hebben onze eerdere onderzoeken naar fraude met de subsidieregelingen er in 2017 toe geleid dat het ministerie van EZ (nu LNV) de regelingen heeft aangepast en RVO.nl het controle-regime heeft aangepast, zodat frauderen moeilijker wordt gemaakt."

Met wie werken we samen?

Het aanpakken van ondermijnende, criminele activiteiten vraagt een lange adem én een hechte samenwerking tussen alle betrokken (overheids)instellingen.

Zo heeft de IOD een brainstorm georganiseerd waarbij in het bijzonder over een specifieke recidiverende verdachte is gesproken.

2 vragen staan centraal in zo'n casus:

  1. Hoe zorgen we ervoor dat persoon X zich niet meer onaantastbaar waant?
  2. Hoe kunnen we persoon X stoppen?

Deelnemers bij deze aanpak zijn Openbaar Ministerie, NVWA Toezicht, Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT), Nationale Politie, Douane, Belastingdienst en RVO. Door alle 'puzzelstukjes' bij elkaar te brengen ontstaat een compleet beeld van deze verdachte en waar hij zich allemaal mee bezig houdt. Daarbij is een gezamenlijke aanpak bedacht op deze verdachte, in totaal 20 mogelijke interventiestrategieën. Deze gemeenschappelijke aanpak zal vaker toegepast worden.