In de haven van Rotterdam komen dagelijks duizenden containers met levensmiddelen binnen. De taak van de NVWA daar is die van 'poortwachter van Europa'. We controleren op onder andere onveilig voedsel en besmettelijke dier- en gewasziektes.

Wat zagen we in 2017?

Het is ondoenlijk om de inhoud van al die containers stuk voor stuk te controleren. Gelukkig zijn daar ook andere methodes voor. Een daarvan is documentencontrole. De bevoegde instanties in het exporterende land hebben daarin hun fiat voor de uitvoer gegeven, aan de hand van vastgestelde maximum limieten.

Neem de controle op noten. De aanvoer van noten en grondnoten (pinda's) in Rotterdam is enorm. 80% van de Europese consumptie komt daar binnen. Bij de import van noten controleren de inspecteurs van de NVWA vooral op de aanwezigheid van aflatoxine, een gif dat gevormd wordt door een schimmel die bij te hoge en langdurige blootstelling kankerverwekkend kan zijn. Het probleem lijkt inmiddels wereldwijd behoorlijk onder controle.

Dat was aan het begin van deze eeuw wel anders. Zo werd in 2002 vanwege aflatoxine nog een enorme partij pistachenoten uit Iran teruggestuurd. Een diplomatieke rel volgde. De discussie werd gesust door over en weer begrip te kweken. Inspecteurs van de NVWA (althans de voorganger daarvan) gaven in Iran voorlichting aan de toezichthoudende collega's aldaar. Regelmatige bevloeiing zorgt ervoor dat de noot niet barst en dat de schimmel er geen vat op krijgt. Zorgvuldige opslag na de oogst helpt ook.

Anno 2017 reizen de NVWA-inspecteurs niet meer langs de notenproducerende landen; het wordt nu gezien als een verantwoordelijkheid van de notenimporterende industrie om toezicht te houden op de productie. Wij houden toezicht bij import.

In 2017 zijn via Nederland 12.249 partijen noten binnengekomen. 1.131 partijen zijn geselecteerd voor monstername (9,23% van het totaal aantal partijen noten). 106 partijen hadden een te hoge concentratie aflatoxine (9,37% van het aantal geselecteerde partijen noten).

"Controle op schimmel in noten is lastige klus"

NVWA-inspecteur Sjaak Blaak weet alles van de notenimport en het toezicht daarop. "De controle op het kankerverwekkende aflatoxine blijft lastig. Het is een schimmel die zich niet homogeen door een zak mengt. De ene noot kan het hebben, een andere in dezelfde zak niet."

Steekproefsgewijs controleren we ongeveer 10% van de partijen noten. De monsters van de noten worden in het laboratorium tot een pap vermalen en geanalyseerd op aflatoxine. Binnen een paar dagen is de uitslag bekend. Als in de partij noten een aflatoxinegehalte wordt gevonden dat hoger ligt dan de wettelijke limiet, heeft de importeur een aantal mogelijkheden. De partij gaat retour afzender, de partij wordt verwerkt tot diervoeding (waarvoor de toegestane norm hoger ligt dan voor menselijke consumptie) of de partij gaat bijvoorbeeld naar de Verenigde Staten. Zij hanteren opmerkelijk genoeg een minder strenge norm dan Europa.

Er is nog een andere mogelijkheid: de importeur laat de partij 'schonen' bij een bedrijf dat onder toezicht staat van de NVWA. In een uiterst geavanceerd apparaat worden de met schimmel besmette nootjes razendsnel per stuk gedetecteerd door middel van een foto. De aangetaste noot heeft namelijk een afwijkende kleur. Met een apparaat dat nog het meeste lijkt op een luchtdrukpistool worden deze aangetaste noten eruit geschoten. Van de op deze manier geschoonde partij kunnen we ook weer monsters nemen om te oordelen of het aflatoxinegehalte nu wel onder de maximum limiet ligt.

NVWA-inspecteur Sjaak Blaak weet veel van het toezicht op notenimport, en dus ook over de witte vlekken in zijn kennis. "Ik zou graag meer willen weten van de notenverwerkende bedrijven in Nederland. Wat doen zij met de partijen noten die ze hebben afgekeurd? Kleven er gezondheidsrisico's aan die noten? Daar zou ik meer grip op willen hebben. Het zou mooi zijn als deze bedrijven meer werk maken van hun maatschappelijke verantwoordelijkheid op dit vlak. Ik ben er voorstander van dat we als NVWA meer kennis krijgen van de geldstromen in de notenhandel. Follow the money! Dan krijg je ook zicht op de kwaliteitsverschillen van noten en op de zwakke schakels bij de import. Welke risico's nemen de bedrijven, welke risico's kopen ze af? Niet zo gek dus dat we bij de NVWA steeds meer dataspecialisten aan het werk zetten. Zij kunnen bedrijfsadministraties controleren en op grond daarvan aanwijzingen geven voor fysieke controles. Door meer inzicht beter toezicht. Ik verwacht daar veel van. Als NVWA zitten we aan het einde van de pijplijn. Ik zou graag een paar stappen eerder in de handel willen controleren. Dat zou onze effectiviteit verhogen."

Met wie werken we samen?

In 2017 nam de NVWA deel aan een internationaal onderzoek (van Interpol en Europol) gericht op de opsporing van handel in vervalste en/of ongeschikte levensmiddelen. Het doel van dit project was een verdiepend onderzoek naar hoe bedrijven omgaan met resultaten van eigen onderzoeken door private laboratoria. Indien uit een dergelijk onderzoek van bedrijven blijkt dat er sprake is van een onveilig product/partij dan moet het bedrijf dit aan de NVWA melden, ook wanneer de partij al in de handel is gebracht. In elk land van de EU geldt een soortgelijke regel.

Uit het onderzoek bleek dat de gevonden afwijkingen niet altijd aan de NVWA worden gemeld. Afwijkende partijen noten die 'in transito' verkeren (partijen die nog niet zijn ingeklaard door de Douane) kunnen verder verhandeld worden zonder dat de toezichthoudende autoriteiten (zoals de NVWA) hiervan op de hoogte hoeven te zijn. Blijkbaar voelen bedrijven zich niet altijd verantwoordelijk voor het doorgeven van informatie over afwijkende partijen, wanneer dit niet wettelijk verplicht is. De NVWA heeft de Europese Commissie om een uitspraak gevraagd over de wettelijke gronden van de meldingsplicht bij in transito-partijen. Dergelijk onderzoek laat zien dat internationaal georganiseerd toezicht nodig is om fraude te voorkomen.