Jaarlijks verschijnen vele duizenden nieuwe levensmiddelen op de markt. De etiketten vermelden wat erin zit. Maar kloppen die gegevens altijd? Hoe maakt de NVWA een selectie bij de controle? Wat is 'misleidend'?

Wat zagen we in 2017?

Voor levensmiddelen die binnen Europa verhandeld worden, moeten de etiketten voldoen aan veel vereisten. Om er een paar te noemen: op het etiket moeten de ingrediënten vermeld staan, de voedingswaarden (vet, suiker, calorieën et cetera), de houdbaarheidsdatum (bijvoorbeeld "ten minste houdbaar tot"), naam en adres van het bedrijf en de aanwezigheid van allergenen. Die laatste vermelding is uit het oogpunt van volksgezondheid misschien wel de belangrijkste. Ben je allergisch voor pinda's dan is het uiterst relevant om te lezen dat het product pinda's bevat.

Bij het gigantische aanbod met levensmiddelen, moet de NVWA keuzes maken bij de handhaving van de regels. Zo hebben we in 2017 onderzoek gedaan naar een voedingsmiddel voor een kwetsbare groep consumenten: peutermelk. Uit dat onderzoek bleek dat veel etiketten van peutermelkproducten niet volledig voldeden aan de eisen die de wetgeving er aan stelt. 68% voldeed aan de vereisten.

De situatie is wel verbeterd ten opzichte van 2014, toen slechts 15% van de etiketten van onderzochte producten voldeed. Enkele bedrijven vermeldden een onbewezen, dus niet juiste, gezondheidsclaim. Zo claimde een producent 'licht(er) verteerbare peutermelk' te maken van geitenmelk, terwijl wetenschappelijk niet bewezen is dat deze melk lichter verteerbaar is, en het is onduidelijk wat dit precies betekent.

Naast de verplichte informatie staat er ook andere informatie op het etiket. Dat is het domein van de marketeers van het bedrijf. Ze willen het product zo aantrekkelijk mogelijk in de winkelschappen krijgen. Het zijn de verleiders van de consument. BOORDEVOL FRUIT, SUIKERARM, VEZELRIJK PRODUCT.

In 2017 heeft de NVWA 250 levensmiddelen beoordeeld op de daadwerkelijke aanwezigheid van ingrediënten, waarvan de consument verwacht dat ze aanwezig zijn omdat het op de verpakking staat. Er is onderzocht of deze ingrediënten al dan niet geheel of gedeeltelijk waren vervangen door andere ingrediënten. Van slagroomsoesje tot en met aardbeiencompote. 80 van die 250 producten konden de kritische toets niet doorstaan. Deze werden beoordeeld als misleidend.

"Wat zonder meer fout is, is misleiding"

Veel levensmiddelen uit een supermarkt, bevatten fouten in de etikettering is de ervaring van senior inspecteur Jan Eliëns.

Jan Eliëns houdt zich bij de NVWA al vele jaren bezig met de verpakking van levensmiddelen. Meestal gaat het om kleine foutjes in de etikettering, vertelt hij. Zoals de vermelding 'THT', in plaats van de wettelijk voorgeschreven volledige vermelding 'Ten minste houdbaar tot'. Al iets bedenkelijker wordt het als de fabrikant het etiket voor het nasi-product blindelings heeft gekopieerd voor de bami-variant. Is dat erg? Misschien niet, maar stel je voor dat de bami allergenen bevat die niet in de nasi zitten...

"Wat zonder meer fout is, is misleiding. Bijvoorbeeld een salade die verkocht wordt als krabsalade, terwijl er geen krab aan te pas komt. Dan maken we direct een boeterapport op. Vroeger kon de producent er nog mee wegkomen als in de salade een paar flintertjes krab zaten en voor de rest surimi (imitatiekrab). Maar volgens de nieuwste regels moet er in zo'n geval op de verpakking duidelijk 'krab- en surimisalade' staan. De wettelijke bepalingen zijn duidelijk: de consument mag niet in verwarring worden gebracht. Als NVWA moeten we daar scherp op zijn, want het bedrijfsleven zoekt soms de grens op van wat mag."

Met wie werken we samen?

Vraag voor de NVWA: wanneer is een verleiding op een etiket een misleiding?Het Europese Hof van Justitie stelde eerder al paal en perk aan verleidingen bij een uitspraak over de verpakking van een Duitse thee Himbeer-Vanille Abentuer. De ingrediëntenlijst gaf duidelijk aan dat er geen framboos of natuurlijk framboosaroma in de thee zat. Maar op de verpakking waren wel frambozen afgebeeld. Het Hof oordeelde: de etikettering van levensmiddelen mag de consument niet misleiden door de indruk te wekken dat het een ingrediënt heeft dat het in werkelijkheid niet bevat, ondanks het feit dat de lijst van ingrediënten juist is opgesteld. In sommige gevallen is de verpakking dus zondermeer misleidend.

Maar vaak is misleiding niet zo objectief vast te stellen. Want wanneer voelt de consument zich misleid? Dat hangt af van zijn verwachtingen van het product. 'Het Gouden Windei' van Foodwatch, de actie 'Kletspraatjes/Dit deugt niet' van de Consumentenbond (waarbij de bond foto's van – volgens hen – misleidende etiketten op hun website zet en daarbij aangeeft wat de fabrikant wel of niet gedaan heeft om het product aan te passen) en de uitspraken van de Reclame Code Commissie helpen om in Nederland een 'level playing field' te maken van wat de Nederlandsen consument al dan niet misleidend vindt op het gebied van etikettering.

De vraag wat misleidend is, is dus niet alleen een juridische vraag of een vraag voor de NVWA. Het is een vraag waarop we met z'n allen het antwoord moeten uitmaken.